Nhân dịp bàn chuyện tiếng Anh, tôi muốn chia sẻ cùng các bạn một vài kinh
nghiệm học tiếng Anh của tôi. Câu chuyện của tôi có lẽ khác với nhiều bạn hiện
nay (vì tôi tự học tiếng Anh là chính, do thời trung học tôi học tiếng Pháp).
Tuy tiếng Anh của tôi vẫn chưa tốt mấy, nhưng đủ để nói chuyện và viết lách cho
thiên hạ hiểu. Cũng có khi đủ để chỉ lại các bạn chưa thông thạo cái ngôn ngữ
rất quan trọng này.
Thật
ra, từ ngày qua Úc đến nay, tôi chẳng bao giờ có dịp học tiếng Anh một cách bài
bản trong trường lớp. Những ngày đầu mới đến hostel dành cho người tị nạn, tôi
cũng được cho đi học một lớp tiếng Anh, nhưng là loại dành cho người đi xin
việc. Lúc nào cũng “How are you today”, “I am fine, thank you”, “Where were you
from?”, “How long have you been here?”, v.v. Chỉ đâu một tuần là tôi bỏ học,
chịu không nổi với cách dạy như thế.
Tôi
bắt đầu tự học. Nói đúng ra, tôi bắt đầu tự học từ lúc còn trong trại tị nạn
bên Thái Lan. Lúc đó, tôi làm thiện nguyện trong một thư viện trong trại tị nạn
do một dòng tu người Mĩ điều hành, suốt ngày chỉ lo sắp xếp sách vở cho thứ tự,
và sếp tôi là một người Khmer. Anh chàng Khmer này rất giỏi tiếng Anh và tiếng
Pháp, còn tôi thì dốt tiếng Anh, nên bị anh ấy xem thường là dễ hiểu.
Nhưng
chính thái độ xem thường của anh sếp đó là động cơ cho tôi phải học tiếng Anh.
Tôi thề với lòng là một ngày nào đó "Mày sẽ biết ai là ai", và thế là
tôi lao vào học sau những giờ bận rộn với công việc. May mắn cho tôi là có một
"đồng môn" người Huế cũng học tiếng Anh như tôi, và anh ấy tên là Ẩn (sau
này cũng định cư ở Úc, Melbourne, mà hơn 30 năm qua tôi chưa liên lạc được).
Anh Ẩn là người Việt Nam tiêu biểu: ham học và chịu khó học. Anh ấy nói với tôi
là học tiếng Anh thì phải HỌC TỪNG CHỮ, và phải học từ cái gốc, chứ học kiểu
của tôi (quan tâm đến văn phạm) là không ổn. Mỗi ngày, chúng tôi đố nhau chữ
này có nghĩa là gì, xuất phát từ đâu, dùng ra sao, v.v. Thời còn trẻ hay đố
nhau theo kiểu VN, và đó cũng là động lực để biết thêm. Học mà có bạn thì phải
nói là rất lợi hại. Không đầy 6 tháng là tôi đã tự thấy mình rất khá và có khả
năng "đương đầu" với anh sếp Khmer. Chúng tôi lúc đó thỉnh thoảng đố
anh ta vài chữ, và anh ta bí, thế là chúng tôi khoái chí cho rằng mình hơn
người! Bây giờ ngồi nghĩ lại thì cái trò đố của anh em tôi với anh sếp Khmer
thật là ấu trĩ, con nít, và bậy bạ hết sức. Kiểu Trạng Quỳnh, chỉ học được vài
cái mẹo vặt mà đã tự hào ta đây "ngon lành", thì đúng suy nghĩ tầm
con nít. Nhưng như tôi nói, thời trẻ thì ai cũng có lần dại khờ, và tôi cũng
không phải là ngoại lệ. (Đó cũng chính là lí do tôi viết bài về "học nói,
học viết").
Kinh
nghiệm của tôi gói gọn trong 4 điểm: từ điển & trầm mình trong tiếng Anh,
học từng chữ một, mạnh dạn nói, và học từ báo chí & truyền thông.
1.
Có một cuốn từ điển Anh – Anh, và một cuốn sách hướng dẫn sử dụng tiếng Anh.
Kinh
nghiệm học tiếng Anh của tôi là phải trầm mình trong thế giới tiếng Anh. Trong
một thời gian dài, tôi không hề tiếp xúc với tiếng Việt, không đọc báo tiếng
Việt, không đọc sách tiếng Việt (thời đó cũng chẳng có mà đọc!), không nghe đài
tiếng Việt (cho đến bây giờ tôi vẫn không nghe đài phát thanh tiếng Việt ở
đây). Thay vào đó, thả mình trong thế giới tiếng Anh, với sách báo, radio, và tivi.
Cần mở ngoặc thêm để nói là thời đó thì dễ, còn bây giờ thì chắc khó, do có
internet làm sao lãng việc học.
Phải
có một cuốn từ điển tốt để học tiếng Anh. Quên đi những từ điển Anh – Việt, hay
tệ hơn nữa là Việt – Anh! Tìm một cuốn từ điển Anh – Anh. Một từ điển tốt có
thể ví như kinh thánh! Thời còn ở trại tị nạn, tôi may mắn tiếp xúc cuốn từ
điển LONGMAN, và tôi thích cuốn này ngay từ ngày đầu. Hình như cuốn này được
soạn cho người nước ngoài (tức không dùng tiếng Anh như tiếng mẹ đẻ). Từ điển
giải thích thật rõ ràng về ý nghĩa của chữ, cách dùng như thế nào, và cách phát
âm. Thời đó, rất hiếm có một cuốn từ điển nào đầy đủ và thực tế như Longman.
Sau này khi sang Úc và cho đến nay tôi vẫn dùng Longman làm từ điển.
2.
Học từng chữ và học từ gốc
Mỗi
ngày, cố gắng học một chữ tiếng Anh. Nhưng phải học cẩn thận và học cho hết chữ
đó. Tôi muốn nói đến ngoài việc học để biết nghĩa của chữ đó, còn phải học (a)
nguồn gốc của chữ này đến từ đâu; (b) những biến thể tính từ, động từ, danh từ
của chữ; và (c) cách sử dụng như thế nào. Chẳng hạn như học chữproduce (động từ
và danh từ), cần phải học thêm những biến thể như production, product,
productive, v.v. phải học cho thật kĩ và biết tận ngọn ngành của chữ. Từ điển
Longman rất có ích cho việc học này. Do đó, nói là học một chữ một ngày, nhưng
thật ra là có khi học được 10 chữ. Cách học này rất tốt, vì nó giúp cho chúng
ta có căn bản tốt và biết chữ từ gốc chứ không phải từ ngọn. Biết cái gì từ gốc
vẫn hay hơn biết từ ngọn.
Ngữ
vựng cực kì quan trọng. Theo tôi, có một kho tàng ngữ vựng tốt còn có giá trị
hơn là am hiểu cú pháp và văn phạm. Thời gian chúng ta có thể tiếp thu ngữ vựng
có hạn, còn thời gian chúng ta học văn phạm thì không giới hạn. Do đó, tranh
thủ mọi cơ hội để học ngữ vựng.
3.
Mạnh dạn nói
Học
tiếng Anh là phải học nói. Nhưng một trong những điểm yếu của người Việt là
chúng ta phát âm không tốt, từ đó dẫn đến ngại nói chuyện, vì sợ người đối diện
không hiểu. Cá nhân tôi cũng trải qua kinh nghiệm này khi còn làm trong nhà
bếp. Những ngày đó, tôi rất yếu về tiếng Anh và nói nhiều khi chẳng ai hiểu,
nên cứ mỗi lần có điện thoại reo là tôi rất … sợ. Sợ trả lời vì mình nói mà bên
kia không hiểu thì rất phiền phức cho công việc. Nhưng anh bạn làm chung biết
điểm yếu đó và muốn giúp tôi, nên cứ mỗi lần điện thoại reo, anh ta chỉ tôi
phải nghe và trả lời điện thoại. Ấy thế mà vài lần tôi quen, quen với những câu
chữ mình phải/nên nói khi bắt điện thoại, quen với phát âm, quen với chữ trong
nghề (lúc nào cũng học ngữ vựng), và quen với cách nhấn giọng, v.v. Từ quen tôi
trở thành tự tin hồi nào không hay. Do đó, bài học tiếng Anh có hiệu quả là
phải mạnh dạn nói. Nói sai thì sửa. Nói người ta không hiểu thì nói lại. Nói
chữ nào người ta không rõ thì mình đánh vần cho họ hiểu.
Tôi
cũng phải mở ngoặc để chia sẻ một kinh nghiệm lí thú ở đây về chuyện phát âm.
Có một số người ngoại quốc, vì lí do nào đó (có thể muốn trêu chọc hoặc muốn
làm nhục) nên giả bộ họ không hiểu mình nói. Cách họ làm thường là “I beg your
pardon” 2,3 lần, hoặc nghễnh tai làm như họ không nghe hay nghe mà không hiểu.
Tôi có quá nhiều kinh nghiệm, nên chỉ cần nhìn qua là biết người không hiểu
thật, hay là người muốn làm nhục mình. Họ đặc biệt thích làm điều đó (hạ nhục /
trêu chọc) với các nạn nhân người Á châu. Nếu chúng ta tự tin rằng chúng ta nói
rõ mà họ làm điều đó, thì chúng ta có thể nói thẳng cho họ biết “đừng chơi trò
với tao”.
Tôi
đã làm vài lần với vài người. Có một lần một tay người Úc, hắn cứ đưa cái tai
gần tôi làm như hắn không hiểu tôi nói gì; cách tôi phản ứng là tôi thản nhiên
ghé vào tai hắn và nói thật lớn để mọi người chung quanh nghe: “Tao nói cho
hàng trăm, hàng ngàn người, và họ hiểu & ghi chép những gì tao nói. Vậy thì
mày đừng có giả bộ không hiểu nhé. Cái trò này xưa lắm con ạ.” Một lần khác
trong hội nghị, tôi cũng bị một người giả bộ “I beg your pardon” 2 lần dù tôi
đã giải thích khá rõ và ban chủ toạ cũng đồng ý, nhưng đến lần thứ hai thì tôi
mất kiên nhẫn và có phản ứng, tôi nói lớn: "Cả hội trường này gần 1000
người, ai cũng hiểu tao nói, những thuật ngữ tao dùng dân trong nghề đều biết,
vậy mà mày không hiểu và không biết, tao nghĩ đó là vấn đề của mày chứ không
phải vấn đề của tao, tao không có nhu cầu nói lại, ok." Đừng bao giờ tỏ ra
thấp khi đối đầu với những kẻ muốn gây chuyện.
4.
Học từ báo chí và truyền thông
Báo
chí và truyền thông là phương tiện rất có ích để học phát âm. Thời 1980s, dĩ
nhiên là chưa có internet, nên mỗi ngày tôi phải mua tờ nhật báo Sydney Morning
Herald về, và đọc những bản tin chính. Đó là một tờ báo cực kì nổi tiếng và
hay. Chắc chắn không bằng tờ New York Times, nhưng phong phú thì chẳng kém gì
Los Angeles Times. Thông thường, mỗi bản tin thời sự, họ có dùng một vài chữ
“mới” (mới với tôi), hay những chữ mang tính địa phương. Dĩ nhiên, tôi chưa đủ
trình độ để hiểu hết nội dung bản tin, nhưng mò mẩm bằng từ điển thì cũng nắm
được những bản tin chính. Chẳng hạn như có lần báo chí nói đến thái độ của
đương kim thủ tướng lúc đó (Paul Keating) là recalcitrant. Tôi chẳng hiểu chữ
này có nghĩa gì đến khi truy trong từ điển Longman. Nhưng mỗi ngày “khám phá”
được một chữ mới như thế làm cho mình có lí do để vui sống và học tập.
Điều
quan trọng là biết phát âm những chữ mới, và tôi phải đợi đến buổi chiều, bật
tivi để nghe người đọc tin, và học cách phát âm từ họ. Ở Úc (và nơi khác chắc
cũng vậy), các bản tin chính in trên mặt báo thường được các đài truyền hình
phát lại trong bản tin buổi tối của họ. Mặc dù họ không dùng những chữ giống
như trên mặt báo (vì như thế là đạo văn) nhưng cách họ phát âm tên của nhân
vật, những danh từ quan trọng trong câu chuyện, hay những chữ mà tôi rõ nghĩa
nhưng không rõ cách phát âm, tôi đều học qua bản tin này. Có lần tôi không biết
đọc chữ allowance ra sao, thì may quá, buổi chiều có tranh cãi về vụ này nên
tôi mới biết cách phát âm. Học từ báo chí và tivi phải nói là rất có ích.
Học
từ những bài/sách chính luận
Văn
chính luận khác với văn tin tức. Do đó, vấn đề không chỉ là đọc tin, mà học
cách viết trong các bài chính luận. Những tay bỉnh bút viết chính luận thường
là bậc thầy về tiếng Anh. Họ rất giỏi về viết và từ ngữ. Không chữ nào họ dùng
trong bài viết là thừa. Có những người kì cựu như Alan Ramsey thì mỗi bài viết
là mỗi bài học tuyệt vời cho tôi. Tôi học cách cấu trúc câu văn, dùng chữ cho
tốt, và tinh tế. Sau này, khi hướng dẫn các bạn thế hệ sau về cách viết bài báo
khoa học tôi vẫn lấy ví dụ của Alan Ramsey ra làm ví dụ.
Sau
này, tôi còn học thêm một người khác về kĩ năng tiếng Anh: người đó là Samuel
P. Huntington. Ông là một giáo sư chính trị học nổi tiếng của Mĩ. Nhưng ngoài
chuyên môn đó, ông là một người viết văn tuyệt vời. Các bạn nếu có dịp nên tìm
đọc những bài luận văn của ông ấy, và sẽ thấy từ cấu trúc ý tưởng, đến triển
khai bằng tiếng Anh, tất cả đều xảy ra một cách logic. Quan trọng hơn là ông
dùng chữ chính xác, những câu văn trong đoạn văn ăn khớp với nhau một cách nhịp
nhàng, không chê vào đâu được. Tôi thấy mỗi bài luận văn của ông là mỗi bài học
mới về viết bằng tiếng Anh.
5.
Tránh cách nói Việt Nam, luyện cách nói Anh
Tôi
đã nói ở trên là học từ từ điển Anh - Anh, tránh Việt - Anh! Một điểm rất quan
trọng mà tôi thấy từ chính tôi và các bạn mới học tiếng Anh là thói quen dịch
từ tiếng Việt sang tiếng Anh. Nói cách khác, mình nghĩ bằng tiếng Việt, rồi
dùng đầu chuyển sang tiếng Anh bằng nói hay viết. Rất dở. Bởi vì học như thế
thì mình chỉ là người Việt nói tiếng Anh, chứ chưa hội nhập được. Cần phải học
tiếng Anh như người Anh, Mĩ. Phải học cách nói và viết của người Anh. Chẳng hạn
như chúng ta có thói quen diễn giải nguyên nhân rồi mới đi đến kết luận, còn
người Tây họ kết luận rồi mới nói nguyên nhân. Chú ý trong thư xin việc, người
Tây đi thẳng vào vấn đề là nói mục đích xin việc, rồi mới lí giải lí do (còn
người mình thì làm ngược lại, phải đọc hết thư mới biết mình muốn gì!)
Tuyệt
đối vứt đi những cách nói rất "XHCN". Trong tiếng Anh những chữ hay
khái niệm như "phát huy", "định hướng", "phấn
đấu", "nghệ sĩ nhân dân", "bà mẹ anh hùng", "anh
hùng lao động", "dưới ánh sáng", "đường lối cách
mạng", "tạo điều kiện", "phân công", v.v. là rất xa lạ
với người Tây, không mấy ai hiểu hay muốn hiểu đâu. Nói ra mấy chữ đó chỉ tổ
làm người ta cười mình.
6.
Học là phải GHI CHÉP
Một
thói quen đáng buồn ngày nay ở giới trẻ là họ không tập thói quen ghi chép, có
lẽ vì họ chỉ đọc trên mạng hay màn hình máy tính, và nghĩ thế là đã nhập tâm.
Thật là sai lầm nếu nghĩ như thế. Không thể nào nhập tâm mà không dùng đến ...
tay. Khi viết xuống mình có thì giờ suy nghĩ, và biến thành câu chữ, do đó nhập
tâm rất tốt. Phải có sẵn tờ giấy hay cái note để viết xuống những gì hay ho
trong ngày. Tập viết cho quen, để trước hết là nhập tâm, và sau là luyện chữ
viết coi cho được. Mỗi lần đọc một văn bản viết tay của các bác sĩ trẻ, tôi rất
giận trong lòng, vì họ viết chữ xấu quá. Thời của tôi, viết chữ xấu là bị thầy
gõ tay cảnh cáo!
Những
kinh nghiệm trên, dĩ nhiên, chỉ áp dụng cho những người mới học tiếng Anh. Tôi
muốn nhấn mạnh một lần nữa là học phải có cuốn sổ ghi chép. Đừng bao giờ nghĩ
rằng chỉ đọc và nhập tâm là đủ. Đừng bao giờ nghĩ như thế! Tôi nghiệm ra là học
là phải có sờ, phải viết xuống, phải có “action” thì mới có hiệu quả. Sờ con
chữ có nghĩa là lấy bút màu tô đậm những chỗ mình thích. Viết xuống để mình
nhớ, để có cảm nhận trực tiếp. Nếu chỉ đọc một qui định văn phạm thì chưa đủ,
mà phải viết xuống thì mới dễ nhớ. Viết có hiệu quả rất tuyệt vời trong cảm
nhận mà có khi chúng ta không để ý.
Tôi
nghiệm ra một điều là cách sử dụng tiếng Anh cho đúng còn quan trọng hơn cả văn
phạm tiếng Anh. Cũng trong thời còn ở trong trại tị nạn Thái Lan tôi may mắn
tiếp xúc với cuốn Practical English Usage của Michael Swan, đúng là cuốn sách
gối đầu giường của tôi. Thoạt đầu tôi chỉ đọc để nhập tâm, nhưng sau này tôi
thấy như vậy chưa khá, phải viết xuống. Viết xuống bằng tiếng Việt. Sau vài
tháng tôi phát hiện quyển vở của mình đã trở thành một bản dịch của cuốn sách
mình học! Bài học ở đây là cách học hay nhất là mình phải viết xuống những gì
mình học (chứ đọc hay nhập tâm vẫn chưa đủ), và nếu cần dịch sang tiếng Việt.
7.
Đặt mục tiêu học mỗi ngày
Nguyên
tắc học hành là phải có outcome – thành quả. Mỗi ngày phải học được một cái gì
mới, hoặc là một chữ mới, hoặc là một câu văn hay, hoặc là một luật văn phạm,
v.v. nhưng phải có một cái mới. Học mà không có cái mới thì rất dễ chán. Do đó,
phải tự đặt mục tiêu outcome mỗi ngày như tôi vừa nói.
***
Tiếng
Anh là một chìa khoá rất quan trọng trong khoa học. Thật ra, có thể nói không
ngoa rằng tiếng Anh ngày nay đã trở thành một ngôn ngữ khoa học. Hầu hết các
hội nghị khoa học quốc tế, kể cả y khoa, đều dùng tiếng Anh là ngôn ngữ chính
thức. Một thống kê mới công bố năm ngoái cho biết hơn 95% tập san khoa học quốc
tế dùng tiếng Anh. Ngay cả ở những nước tiếng Anh không phải là tiếng mẹ đẻ vẫn
dùng tiếng Anh như là một ngôn ngữ khoa học. Do đó, am hiểu tiếng Anh là một
lợi thế rất đáng kể trong hoạt động khoa học.
Trên đây là vài kinh nghiệm cá nhân về tự học tiếng Anh của tôi.
Mỗi người có vài kinh nghiệm, tuỳ thuộc vào hoàn cảnh cá nhân. Nếu tập hợp
nhiều kinh nghiệm và phân loại tôi nghĩ sẽ giúp ích rất nhiều người. Nói ví von
một chút, tiếng Anh là một chìa khoá quan trọng để mở cánh cửa tri thức. Do đó,
trang bị cho mình một số kĩ năng quan trọng về tiếng Anh là một lợi thế vô cùng
quan trọng khi tiếp xúc với người nước ngoài. Hi vọng những kinh nghiệm này có
thể giúp ích các bạn đôi ba điều trong việc tự học tiếng Anh.
